Erich Maria Remarque

Een tijd van leven

Roman

Vertaald door C.J. Kelk

Met een nawoord van Thomas F. Schneider,
vertaald door Michel Bolwerk

==

==

==

Oorspronkelijke titel Zeit zu leben und Zeit zu sterben

© 1954 by the Estate of the late Paulette Remarque

© 2018 Verlag Kiepenheuer & Witsch, Köln

Nederlandse vertaling © 1976, 2020 C.J. Kelk

en Uitgeverij Cossee BV, Amsterdam

Nawoord © Thomas F. Schneider, vertaald door Michel Bolwerk

Omslagontwerp Irwan Droog

Omslagbeeld © Tony Vaccaro / Contributor

==

ISBN 978 90 5936 885 9 / NUR 302

==

www.cossee.com

==

Deze digitale editie is gemaakt naar de eerste druk, 2020

Voor P.G.

I

In Rusland rook de dood anders dan in Afrika. In Afrika hadden de lijken ook lang onbegraven onder het zware Engelse kanonvuur tussen de vuurlinies gelegen, maar de zon had haar werk snel gedaan. In de nacht was de lucht met de wind mee komen aanwaaien, zoet, benauwd en zwaar – de doden hadden zich met gas gevuld en waren in het licht van de vreemde sterren spookachtig omhooggekomen, alsof ze nog één keer streden, woordeloos, zonder hoop, ieder voor zich – maar de volgende dag begonnen ze al te verschrompelen, zich tegen de aarde aan te drukken, eindeloos moe, alsof ze erin wilden kruipen – en als ze dan later gehaald konden worden, waren er heel veel al licht en uitgedroogd, en van hen die weken later pas ergens gevonden werden, was niet veel meer over dan het skelet, dat losjes klapperde in het plotseling veel te wijde uniform. Het was een droge dood in zand, zon en wind. In Rusland was het een smerige, stinkende dood.

==

Het regende al dagen. De sneeuw smolt. Een maand eerder had die meer dan twee meter hoger gelegen. Geluidloos was het verwoeste dorp, dat eerst alleen nog maar uit verkoolde daken had lijken te bestaan, iedere nacht weer een stukje hoger uit de slinkende sneeuw opgerezen. De vensterkozijnen waren tevoorschijn gekropen, een paar nachten later de deurbogen, daarna traptreden die in het rottende wit afdaalden. De sneeuw smolt en smolt, en daarmee kwamen de doden.

Het waren oude doden. Er was een aantal malen om het dorp gevochten – in november, in december, in januari en nu, in april. Het was ingenomen en verlaten en weer ingenomen, de sneeuwstormen waren gekomen en hadden de lijken ondergewaaid, vaak binnen een paar uur al zo diep dat de hospitaalsoldaten er een heleboel niet meer konden vinden – totdat dan bijna iedere dag een nieuwe laag wit over de verwoesting had geworpen, als een verpleegster een laken over een bloedig, besmeurd bed.

Het eerst kwamen de januaridoden. Ze lagen het hoogst en kwamen begin april tevoorschijn, vlak nadat de sneeuw begon te verschuiven. Hun lichamen waren stijf gevroren en de gezichten van grijze was.

Ze werden als planken begraven. Op een heuvel achter het dorp, waar de sneeuw niet zo hoog lag, werd die weggeschept en de bevroren grond opengehakt. Dat was een moeizame arbeid. Daarom werden alleen de Duitsers begraven. De Russen gooiden ze in een open stal. Ze begonnen bij het zachte weer al gauw te stinken. Als het te erg werd, schepte men er sneeuw overheen. Het was de moeite niet waard om ze nog te begraven; niemand geloofde dat het dorp lang gehouden zou worden. Het regiment was op de terugtocht. De oprukkende Russen mochten hun doden later zelf begraven.

Bij de decemberdoden vonden ze de wapens die van de januaridoden waren geweest. De geweren en handgranaten waren dieper gezonken dan de lijken, de meeste stalen helmen ook. Bij die lijken kon het herkenningsplaatje eenvoudiger onder hun uniform vandaan worden geknipt; het sneeuwwater had de stof al week gemaakt. Dit water lag in hun open monden alsof ze verdronken waren. Bij een paar waren er ook al wat ledematen ontdooid. Als men ze wegdroeg, was hun lichaam nog stijf, maar een arm, waaraan een hand bungelde, slingerde heen en weer alsof hij naar je zwaaide, ontstellend onverschillig en bijna obsceen. Bij allemaal begonnen, als ze in de zon lagen, de ogen het eerst te ontdooien. Ze verloren hun glazige schijn en de pupillen werden kwallig. Het ijs erin smolt en liep langzaam de ogen uit, alsof ze huilden.

==

Plotseling vroor het weer een paar dagen hard. De sneeuw werd een harde korst en ging over in ijs. Hij slonk niet meer. Maar later stak die rotte, zwoele wind weer op.

Eerst zag je alleen maar een grauwe plek in het welkende wit. Een uur later was er een hand, die krampachtig omhoogstak.

‘Daar heb je er weer een,’ zei Sauer.

‘Waar dan?’ vroeg Immermann.

‘Daarginds, voor de kerk. Zullen we hem uitscheppen?’

‘Waarom? De wind graaft hem vanzelf wel uit. De sneeuw is daarachter nog minstens een meter of twee hoog. Dit vervloekte dorp ligt immers lager dan alles eromheen. Of wil je met alle geweld nog een lading sneeuwwater in je laarzen krijgen?’

‘Zeker niet.’ Sauer spiedde in de richting van de keuken. ‘Heb jij enig idee wat we vandaag te vreten krijgen?’

‘Koolraap. Koolraap met varkensvlees, aardappelen en water. Varkensvlees is komen te vervallen.’

‘Koolraap! Natuurlijk! Voor de derde keer deze week.’

Sauer knoopte zijn broek los en begon te plassen. ‘Een jaar geleden piste ik nog met een grote boog,’ verklaarde hij bitter. ‘Streng militair, zoals het hoort. Ik voelde me goed. Eersteklas eten! Voorwaarts, elke dag zo- en zoveel kilometer! Ik dacht snel weer thuis te zijn. Nou pis ik als een burger, treurig en zonder lol.’

Immermann stak zijn hand onder zijn uniform en begon zich breedvoerig te krabben. ‘Het zou mij niks kunnen schelen hoe ik piste... als ik maar vast weer burger was.’

‘Mij ook niet. Maar het ziet ernaar uit dat we eeuwig soldaat blijven.’

‘Dat is duidelijk. Helden tot de dood erop volgt. Alleen de SS pist nog met een grote boog.’

Sauer knoopte zijn broek weer dicht. ‘Dat is geen kunst. Wij doen het vuile werk en die knakkers strijken met de eer. Wij vechten twee, drie weken om zo’n vervloekte stad en de laatste dag komt de SS om er zegevierend voor ons binnen te trekken. Moet je zien hoe er voor die lui gezorgd wordt! Altijd de dikste jassen, de beste laarzen en het grootste stuk vlees!’

Immermann grijnsde. ‘Nu neemt de SS ook geen steden meer in. Die trekt nu ook terug, net als wij.’

‘Niet zoals wij. Wij branden en schieten niet alles plat wat we maar kunnen.’

Immermann hield op met krabben. ‘Zeg, wat is er met jou aan de hand vandaag?’ vroeg hij verbaasd. ‘Menslievende woorden zo ineens! Pas maar op dat Steinbrenner je niet hoort, anders kom je binnen de kortste keren in een strafcompagnie terecht. Kijk, die sneeuw daar voor de kerk is ingezakt! Nou kun je al een stuk arm zien van die vent daar.’

Sauer keek er ook naar. ‘Als het nog een beetje blijft dooien, hangt hij morgenvroeg aan een of ander kruis. Hij ligt precies op de goede plaats, net boven het kerkhof.’

‘Is dat daar dan een kerkhof?’

‘Natuurlijk. Weet je dat dan niet meer? We zijn hier toch al eens een keer geweest. Bij onze laatste aanval. Eind oktober. Zat je toen nog niet bij ons?’

‘Nee.’

‘Waar was je dan? In het hospitaal?’

‘Strafcompagnie.’

Sauer floot tussen de tanden. ‘Strafcompagnie! Verdomd! Waarvoor?’

Immermann keek hem aan. ‘Als oud-communist,’ zei hij.

‘Wat? En hebben ze je toen weer vrijgelaten? Waarom dat dan?’

‘Een mens moet een beetje geluk hebben. Ik ben een goede monteur. Die hebben ze hier blijkbaar harder nodig dan bij het bouwen van schansen.’

‘Dat zal. Maar als communist! En nog wel hier in Rusland! Die sturen ze normaal toch ergens anders naartoe.’ Sauer keek Immermann plotseling wantrouwig aan.

Immermann grijnsde spottend. Hij wist wat er in Sauer omging. ‘Wees gerust,’ verklaarde hij. ‘Ik ben geen spion geworden. En ik verraad heus niet wat je over de SS zei. Dat bedoel je zeker, hè?’

‘Ik? Hoe kom je erbij? Daar denk ik niet eens aan!’ Sauer greep naar zijn kookpannetje. ‘Daar is de keukenwagen! Gauw, anders krijgen we alleen nog maar het afwaswater.’

==

De hand rees en rees. Het leek niet langer of de sneeuw smolt, maar of die hand langzaam uit de grond groeide, als een vage dreiging en een versteend gebaar om hulp.

De commandant van de compagnie bleef staan. ‘Wat is dat daar?’

‘Zeker een boer van hier, luitenant.’

Rahes blik werd scherper. Hij kon een bleekgewassen stuk mouw onderscheiden. ‘Dat is geen Rus,’ zei hij.

Sergeant Mücke wiebelde met zijn tenen in zijn laars. Hij kon de commandant niet uitstaan. Toch stond hij onberispelijk in de houding voor hem – discipline ging vóór alle persoonlijke gevoelens – maar om uitdrukking te geven aan zijn minachting bewoog hij onzichtbaar zijn tenen in zijn laarzen. Stomme klootzak, dacht hij, zeikerd!

‘Laat hem eruit halen,’ zei Rahe.

‘Tot uw orders.’

‘Zet er meteen maar een paar lui op. Geen fraai gezicht, zoiets!’

Slappeling, dacht Mücke. Schijtbak! Geen fraai gezicht! Alsof dat de eerste dode is die we te zien krijgen!

‘Dat is een Duitse soldaat,’ zei Rahe.

‘Tot uw orders, luitenant. De laatste vier dagen hebben we alleen nog maar Russen gevonden.’

‘Laat hem eruit halen. Dan kunnen we zien wat het is.’

Rahe ging naar zijn kwartier. Arrogante kwal, dacht Mücke. Dat heeft een kachel, een warm huis en godbetert het IJzeren Kruis om zijn nek. Ik heb nog niet eens het IJzeren Kruis I. En ik heb het toch echt net zo hard verdiend als hij die hele blikwinkel van hem.

‘Sauer!’ schreeuwde hij. ‘Immermann! Kom hier! Breng schoppen mee! Wie is daar verder nog? Graeber! Hirschland! Berning! Steinbrenner, jij neemt het commando! Die hand daar! Uitgraven en als het een Duitser is, begraven! Ik wed dat het er geen is.’

Steinbrenner kwam aangeslenterd. ‘Wedden?’ vroeg hij. Hij had een hoge, jongensachtige stem, die hij tevergeefs wat dieper probeerde te laten klinken. ‘Om hoeveel?’

Mücke twijfelde even. ‘Om drie roebel,’ zei hij toen. ‘Drie bezettingsroebels.’

‘Vijf. Onder de vijf wed ik niet.’

‘Nou goed, vijf dan. Maar wel betalen, hoor.’

Steinbrenner lachte. Zijn tanden glommen in de bleke zon. Hij was negentien, blond en had een gezicht als een gotische engel. ‘Natuurlijk betaal ik! Wat dacht je dan, Mücke?’

Mücke mocht Steinbrenner niet zo, maar hij was bang voor hem en op zijn hoede als hij in de buurt was. Steinbrenner kwam van de SS en droeg het gouden onderscheidingsteken van de Hitlerjugend. Hij behoorde nu weliswaar tot de compagnie, maar iedereen wist dat hij een spion voor de Gestapo was en mensen verried.

‘Goed, goed.’ Mücke haalde een etui van weichselhout voor de dag met een bloempatroon ingebrand op het deksel. ‘Sigaretje?’

‘Altijd.’

‘De Führer rookt niet, Steinbrenner,’ zei Immermann langs zijn neus weg.

‘Hou je bek.’

‘Hou zelf je bek dicht.’

‘Je lijkt alweer aardig wat praatjes te krijgen!’ Steinbrenner sloeg zijn lange wimpers op en keek hem schuin aan. ‘Je bent het een en ander alweer vergeten, hè?’

Immermann lachte. ‘Ik vergeet niet zo snel iets. En ik weet wat je bedoelt, Max. Maar jij moet niet vergeten wat ik gezegd heb. De Führer rookt niet. Dat was alles. Hier staan vier getuigen. En de Führer rookt niet, dat weet iedereen.’

‘Hou op met die onzin!’ zei Mücke. ‘Begin met uitgraven. Bevel van de commandant.’

‘Vooruit!’ Steinbrenner stak de sigaret op die hij van Mücke had gekregen.

‘Sinds wanneer wordt er in dienst gerookt?’ vroeg Immermann.

‘Dit is geen dienst,’ verklaarde Mücke geïrriteerd. ‘Schei nou uit met je gezwets en graaf die Rus uit. Hirschland, jij ook.’

Hirschland kwam er ook bij staan. Steinbrenner grijnsde. ‘Prima werkje voor jou, Isaak! Kadavers uitgraven. Goed voor je jodenbloed. Sterkt het gebeente en het gemoed. Neem die schop daar maar.’

‘Ik ben driekwart Arisch,’ zei Hirschland.

Steinbrenner blies hem de rook van zijn sigaret in het gezicht. ‘Dat zeg jij. Voor mij ben je één kwart Jood, en door de goedheid van de Führer mag je met echte Duitse mannen samen vechten. Dus graaf dat Russische zwijn nou maar eens netjes uit. Dat stinkt de luitenant een beetje te erg.’

‘Het is geen Rus,’ zei Graeber. Hij had in zijn eentje een paar planken naar de dode toe geschoven en was al begonnen de sneeuw om de arm en de borst heen weg te steken. Het natte uniform was nu duidelijk te zien.

‘Geen Rus?’ Steinbrenner liep snel en zeker als een danser over de wiebelende planken heen en hurkte naast Graeber neer.

‘Inderdaad! Dit is een Duits uniform.’ Hij draaide zich om. ‘Mücke! Geen Rus, hoor! Ik heb gewonnen!’

Mücke kwam sjokkend dichterbij. Hij staarde in het gat, waarin langzaam water van de randen naar beneden druppelde. ‘Begrijp ik niks van,’ verklaarde hij gemelijk. ‘Bijna een week lang hebben we toch alleen nog maar Russen gevonden. Dit moet er dan een van december zijn, die verder naar beneden is gezakt.’

‘Hij kan ook nog van oktober zijn,’ zei Graeber. ‘Indertijd is ons regiment hier langsgetrokken.’

‘Onzin. Daar kan het er geen meer van zijn.’

‘Zeker wel. We hebben hier een nachtgevecht geleverd. De Russen gingen terug en wij moesten meteen weer verder door.’

‘Dat klopt,’ verklaarde Sauer.

‘Onzin! Onze aanvullingstroepen hebben echt alle doden wel gevonden en geborgen. Echt wel.’

‘Dat is nog niet zo zeker. Eind oktober sneeuwde het al heel hard. En we boekten toen nog snel vooruitgang.’

‘Dat zei je al.’ Steinbrenner keek Graeber aan.

‘Je mag het best nog een keer horen hoor, als je wilt. We deden toen een tegenaanval en kwamen meer dan honderd kilometer vooruit.’

‘En nu gaan we achteruit wil je zeggen, hè?’

‘Nu zijn we weer hier.’

‘We zijn dus op de terugtocht – waar of niet?’

Immermann stootte Graeber aan om hem te waarschuwen. ‘Gaan we soms vooruit dan?’ vroeg Graeber.

‘We korten onze linies in,’ zei Immermann en hij staarde Steinbrenner honend aan. ‘Al een heel jaar. Strategische noodzaak, om de oorlog te winnen. Dat weet toch iedereen.’

‘Er zit een ring aan zijn vinger,’ zei Hirschland plotseling.

Hij was doorgegaan met graven en had de tweede hand van de dode vrijgemaakt. Mücke bukte zich voorover.

‘Inderdaad,’ zei hij. ‘Een gouden nog wel. Een trouwring.’

Allen keken ze ernaar. ‘Pas een beetje op,’ fluisterde Immermann Graeber toe. ‘Dat zwijn verpest nog je verlof, geeft je aan als kankeraar. Daar zit hij gewoon op te wachten.’

‘Hij wil alleen maar belangijk doen. Pas jij zelf maar liever op. Hij heeft nog meer de pik op jou dan op mij.’

‘Mij kan het niks schelen, ik krijg toch geen verlof.’

‘Het zijn de insignes van ons regiment,’ zei Hirschland. Hij had met zijn handen verder gewoeld.

‘Het is dus in elk geval geen Rus, hè?’ Steinbrenner grijnsde breed naar Mücke.

‘Nee, geen Rus,’ antwoordde Mücke geërgerd.

‘Vijf roebel! Jammer dat we niet om tien gewed hebben. Geef maar hier!’

‘Ik heb geen geld bij me.’

‘Waar dan? Op de Rijksbank? Kom op, geef hier!’

Mücke keek Steinbrenner woedend aan. Daarop haalde hij zijn geldzakje uit zijn borstzak tevoorschijn en telde het bedrag uit. ‘Vandaag gaat alles ook mis, verdomme!’ Steinbrenner stak het geld in zijn zak.

‘Ik geloof dat het Reicke is,’ zei Graeber.

‘Wat?’

‘Dit hier is luitenant Reicke van onze compagnie. Daar heb je zijn epauletten. En hier, van zijn rechterwijsvinger ontbreekt het bovenste kootje.’

‘Wat een onzin. Reicke is gewond en teruggebracht. Dat hebben we achteraf gehoord.’

‘Toch is het Reicke.’

‘Maak zijn gezicht eens vrij.’

Graeber en Hirschland groeven verder. ‘Voorzichtig!’ riep Mücke. ‘Steek hem niet in zijn hoofd.’

Het gezicht kwam uit de sneeuw tevoorschijn. Het was nat en zag er zonderling uit met de oogholten nog vol sneeuw, alsof een beeldhouwer een masker niet afgemaakt en blind gelaten had. Er blonk een gouden tand tussen zijn blauwe lippen.

‘Ik kan hem niet herkennen,’ zei Mücke.

‘Toch moet hij het zijn. Wij hebben hier toen geen andere officier verloren.’

‘Veeg zijn ogen eens uit.’

Graeber aarzelde een ogenblik. Daarop veegde hij met zijn handschoen voorzichtig de sneeuw weg. ‘Hij is het,’ zei hij.

Mücke raakte opgewonden. Hij nam nu zelf het commando. Bij een officier leek hij een hogere rang nodig te vinden. ‘Optillen! Hirschland en Sauer de benen, Steinbrenner en Berning de armen. Graeber, let jij op het hoofd! Vooruit, tegelijk – één, twee, hop!’

Het lichaam bewoog. ‘Nog eens! Eén, twee, hop!’

Weer bewoog het lijk. Toen de lucht eronder kon komen, steeg een holle zucht op uit de sneeuw.

‘Sergeant, die voet gaat eraf vallen,’ riep Hirschland.

Het was de laars, die er half afgleed. Het vlees van de voeten was door het sneeuwwater in het leer verrot en gaf mee. ‘Loslaten! Laten zakken!’ riep Mücke. Te laat. Het lijk gleed weg en Hirschland bleef met de laars in zijn hand staan.

‘Zit de voet er nog in?’ vroeg Immermann.

‘Zet die laars neer en schep door,’ riep Mücke tegen Hirschland. ‘Hoe kun je ook weten dat hij al zo week is! En jij, Immermann, hou je een beetje kalm. Respect voor de dode!’

Immermann keek Mücke verbaasd aan, maar hij hield zijn mond.

Een paar minuten later hadden ze de sneeuw om het lijk heen helemaal weggeschept. In het natte uniform vonden ze een portefeuille met papieren erin. De tekst was vervaagd, maar nog wel te lezen. Graeber had gelijk gehad: het was luitenant Reicke, die in de herfst als pelotonscommandant tot de compagnie had behoord.

‘We moeten het dadelijk melden,’ zei Mücke. ‘Blijven jullie hier, ik kom direct terug.’

Hij ging naar het huis waar de compagniecommandant woonde. Dit huis was het enige waar nog wat van over was. Voor de revolutie had het waarschijnlijk de pope toebehoord. Rahe zat in de grote kamer. Mücke keek met een vijandig gezicht naar de brede Russische kachel, waarin een vuur brandde. Op de kachelbank lag de herdershond van Rahe te slapen. Mücke maakte rapport en Rahe ging met hem mee naar buiten.

Hij stond een tijdje naar Reicke te kijken. ‘Sluit zijn ogen,’ zei hij ten slotte.

‘Dat gaat niet, luitenant,’ antwoordde Graeber. ‘De oogleden zijn al te week, die zouden scheuren.’

Rahe keek naar de kapotgeschoten kerk. ‘Breng hem zolang daar naar binnen. Hebben we een kist?’

‘Er zijn geen kisten gekomen,’ meldde Mücke. ‘We hadden er een paar voor bijzondere gevallen. Die hebben de Russen buitgemaakt. Het is maar te hopen dat ze die kunnen gebruiken.’

Steinbrenner lachte. Rahe lachte niet. ‘Kunnen we er een timmeren?’

‘Dat zou te lang duren, luitenant,’ zei Graeber. ‘Het lijk is al erg week. En er is ook nauwelijks geschikt hout daarvoor in het dorp.’

Rahe knikte. ‘Leg hem maar op een tentbaan. Dan zullen we hem daarin begraven. Hak een graf en timmer een kruis.’

Graeber, Sauer, Immermann en Berning droegen het doorzakkende lichaam naar de kerk. Hirschland volgde aarzelend met de laars, waarin de stukken van de voet zaten.

‘Sergeant Mücke!’ zei Rahe.

‘Tot uw orders, luitenant!’

‘We krijgen vandaag vier gevangen Russische partizanen hiernaartoe gestuurd. Die moeten morgenvroeg doodgeschoten worden. Onze compagnie heeft daartoe bevel gekregen. Roep onder jouw manschappen vrijwilligers daarvoor op. Anders wijst het bureau ze aan.’

‘Jawel.’

‘God weet waarom uitgerekend wij dat moeten doen! Nou ja, in zo’n chaos –’

‘Ik meld me vrijwillig,’ zei Steinbrenner.

‘Goed.’ Rahe vertrok geen spier van zijn gezicht. Hij liep over het vrijgemaakte sneeuwpad terug. Terug naar zijn kachel, dacht Mücke. Zo’n slappeling! Wat stelt dat nou voor, zo’n paar partizanen doodschieten? Alsof ze niet honderden van onze kameraden hebben neergeknald!

‘Als die Russen op tijd komen, dan kunnen ze meteen dat graf voor Reicke graven,’ zei Steinbrenner. ‘Dan hebben wij daar geen werk aan. Alles in één moeite door, of niet dan, Mücke?’

‘Voor mijn part!’ Mückes stemming was bitter. Schoolmeestersziel, dacht hij. Dun, opgeschoten, een lange lat met een hoornen bril. Luitenant nog uit de vorige oorlog en in deze nooit verder gekomen. Dapper, nou ja, wie was dat niet? Maar geen leidersnatuur. ‘Wat vind jij van Rahe?’ vroeg hij aan Steinbrenner. Die keek hem niet-begrijpend aan. ‘Hij is onze compagniecommandant, nietwaar?’

‘Natuurlijk, maar verder?’

‘Verder? Wat verder?’

‘Ach, niks,’ antwoordde Mücke knorrig.

==

‘Diep genoeg?’ vroeg de oudste van de Russen.

Hij was een man van ongeveer zeventig jaar met een vuilwitte baard en heel blauwe ogen, en hij sprak gebroken Duits.

‘Hou je bek, smerige bolsjewiek, en praat alleen als je wat gevraagd wordt,’ antwoordde Steinbrenner. Hij was heel vrolijk. Met zijn ogen volgde hij de vrouw die bij de partizanen hoorde. Ze was jong en krachtig.

‘Dieper,’ zei Graeber. Hij hield met Steinbrenner en Sauer de wacht over de gevangenen.

‘Voor ons?’ vroeg de Rus.

Steinbrenner sprong snel en behendig naar hem toe en sloeg hem met de vlakke hand hard in zijn gezicht. ‘Ik heb je toch gezegd, opa, dat je je waffel moest houden. Wat denk je eigenlijk wel dat het hier is? Kermis?’ Hij glimlachte. Op zijn gezicht stond niet de minste boosaardigheid te lezen. Het was puur vermaak voor hem, zoals bij een kind dat een vlieg de poten uittrekt.

‘Welnee, dat graf is niet voor jullie,’ zei Graeber.

De Rus had zich niet verroerd. Hij stond Steinbrenner stil aan te kijken. Steinbrenner keek terug. Zijn gezicht veranderde plotseling van uitdrukking, het werd gespannen en waakzaam. Hij dacht dat de Rus hem te grazen wilde nemen en wachtte op de eerste beweging. Het had niets uitgemaakt als hij hem nu zomaar zou doodschieten; de man was toch al ter dood veroordeeld en er zou weinig over te doen zijn of het noodweer was geweest of niet. Maar voor Steinbrenner maakte dat wel iets uit. Graeber wist niet of het voor hem alleen maar een soort sport was om de Rus zover te krijgen dat hij zich even liet gaan of dat er nog iets van die zonderlinge ordelievendheid bij hem leefde om steeds naar een voorwendsel te zoeken waardoor zelfs een moord in eigen ogen nog gerechtvaardigd leek. Allebei kwam voor. En zelfs allebei tegelijk. Dat had Graeber vaak genoeg kunnen zien.

De Rus bewoog zich niet. Het bloed kwam uit zijn neus en liep in zijn baard. Graeber overwoog wat hijzelf in zo’n geval zou hebben gedaan – zich op de ander werpen en door een tegenaanval een onmiddellijke dood riskeren – of alles maar pikken voor een paar uur, die ene nacht langer leven. Hij wist het niet.

De Rus bukte zich langzaam en pakte de houweel op. Steinbrenner deed een stap achteruit. Hij was klaar om te schieten. Maar de Rus richtte zich niet meer op. Hij begon op de bodem van de groeve verder te hakken. Steinbrenner grijnsde. ‘Ga erin liggen,’ zei hij.

De Rus zette de houweel neer en ging in de kuil liggen. Doodstil lag hij daar. Er vielen een paar brokken sneeuw op hem toen Steinbrenner boven het graf kwam staan. ‘Is hij lang genoeg?’ vroeg hij aan Graeber.

‘Welja. Reicke was niet zo groot.’

De Rus keek naar boven. Zijn ogen waren wijd open. De hemel die zich daarin spiegelde, leek blauw. Het zachte baardhaar vlak bij zijn mond ging bij het ademhalen op en neer. Steinbrenner liet hem een tijdje liggen. Toen commandeerde hij: ‘Eruit!’

De Rus klauterde eruit. Natte aarde zat aan zijn jas gekleefd. ‘Zo,’ zei Steinbrenner, met een blik op de vrouw. ‘Nou gaan we jullie eigen graven graven. Die hoeven niet zo diep te zijn. Het maakt niet uit of de vossen jullie van de zomer opvreten.’

==

Het was vroeg in de morgen. Er stond een vale rode streep aan de horizon. De sneeuw knerpte; het had ’s nachts weer wat gevroren. De opengegraven kuilen waren pikzwart. ‘Verdomd,’ zei Sauer. ‘Waar ze ons toch altijd mee opzadelen! Waarom moeten wij dat doen? Waarom de SD niet? Die zijn toch gespecialiseerd in het afmaken? Waarom wij? Dit is nou al de derde keer. Wij zijn toch fatsoenlijke soldaten?’

Graeber hield zijn geweer losjes in zijn hand. Het staal was heel koud. Hij trok zijn handschoenen aan. ‘De SD heeft achter ons zijn handen vol.’

‘Logisch. Die schuiven ze niet zo ver vooruit. Zat Steinbrenner vroeger niet bij de SD?’

‘Ik geloof dat hij blokleider in een concentratiekamp was, of zoiets.’

De anderen kwamen er ook aan. Steinbrenner was de enige die klaarwakker en uitgeslapen was. Hij had een glanzend roze huid, als van een kind. ‘Luister,’ zei hij, ‘er zit toch een koe bij. Laat die maar aan mij over.’

‘Wat bedoel je, aan jou?’ vroeg Sauer. ‘Je hebt geen tijd meer om haar zwanger te maken. Dan had je vroeger moeten opstaan.’

‘Heeft hij toch gedaan,’ zei Immermann.

Steinbrenner draaide zich boos om. ‘Hoe weet je dat?’

‘Maar zij heeft hem geen schijn van kans gegeven.’

‘Ach, wat ben je toch een geweldige kerel! Als ik die rode koe had willen hebben, dan had ik haar gehad.’

‘Of niet.’

‘Hou toch op met dat gezwets.’ Sauer beet een stuk pruimtabak af. ‘Als hij bedoelt dat hij haar in zijn eentje wil neerknallen, dan gaat hij zijn gang maar, wat mij betreft. Ik sta niet te springen.’

‘Ik ook niet,’ verklaarde Graeber.

De anderen zeiden niets. Het werd lichter. Hirschland keek op zijn horloge.

‘Gaat het je niet vlug genoeg, Isaak?’ vroeg Steinbrenner. ‘Wees maar dankbaar dat ze je opgeroepen hebben. Zoiets haalt de Joodse huilerigheid er een beetje bij je uit. Doodschieten –’ hij spuugde op de grond. ‘Nog veel te goed voor dat zooitje! Om daar nog munitie aan te verspillen! Ophangen moesten ze die! Zoals overal.’

‘Waar dan?’ Sauer keek om zich heen. ‘Zie je soms ergens een boom? Of moeten we misschien eerst nog een galg timmeren? En waarvan?’

‘Daar zijn ze,’ zei Graeber.

==

Mücke verscheen met de vier Russen. Voor en achter hen liepen twee soldaten. De oudste Rus liep voorop, daarna kwam de vrouw en toen nog twee jongere mannen. Zonder dat het hun bevolen werd, gingen de vier in een rij voor de graven staan. De vrouw keek erin voor ze zich omdraaide. Ze droeg een rode wollen rok.

Luitenant Müller van het eerste peloton kwam uit het huis van de compagniecommandant. Hij vertegenwoordigde Rahe bij de executie. Het was belachelijk, maar de vormen werden vaak nog in acht genomen. Iedereen wist dat de vier Russen misschien partizanen waren, misschien ook niet – maar ze waren in alle vorm verhoord en veroordeeld, zonder ooit werkelijk nog een kans te hebben gehad. Wat viel er ook vast te stellen? Ze zouden wapens in hun bezit hebben gehad. Nu werden ze in alle vorm in tegenwoordigheid van een officier neergeschoten. Alsof hun dat ook maar iets zou kunnen schelen.

Luitenant Müller was eenentwintig jaar; zes weken geleden was hij bij de compagnie ingedeeld. Hij monsterde de veroordeelden en las het vonnis voor.

‘De koe is voor mij,’ fluisterde Steinbrenner.

Graeber nam de vrouw eens op. Ze stond rustig in haar rode rok voor het graf. Ze was krachtig en jong en gezond en geschapen om kinderen voort te brengen. Ze verstond niet wat Müller voorlas, maar ze wist dat het haar doodvonnis behelsde. Ze wist dat binnen enkele ogenblikken haar leven, dat sterk in haar gezonde aderen bruiste, voorgoed zou eindigen – maar ze stond daar zo kalm alsof er verder niets aan de hand was en ze alleen maar een beetje kleumde in de koude ochtendlucht.

Graeber zag dat Mücke Müller gewichtigdoenerig iets influisterde. Müller keek op. ‘Kan dat niet later?’

‘Beter nu meteen, luitenant. Dat is eenvoudiger.’

‘Goed. Doe maar zoals u wilt.’

Mücke trad naar voren. ‘Zeg tegen hem dat hij zijn laarzen moet uittrekken,’ zei hij tegen de oude Rus, die Duits verstond, en hij wees een van de jongere gevangenen aan.

De oude man zei het tegen de ander. Hij sprak langzaam en haast zingend. De ander, een slanke, jonge kerel, begreep het eerst niet.

‘Vooruit!’ bromde Mücke. ‘Je laarzen! Trek die laarzen uit!’

De oude man herhaalde wat hij al een keer gezegd had. De jongere man begreep het en als iemand die zijn plicht verzuimd heeft, haastte hij zich om zo vlug hij maar kon zijn laarzen uit te trekken. Hij wankelde terwijl hij op één been stond en aan de laars aan zijn andere voet trok. Waarom maakt hij toch zo’n haast? dacht Graeber. Om een minuut eerder te sterven? De man pakte de laarzen in zijn hand en hield ze dienstvaardig Mücke voor. Het was een paar goede laarzen. Mücke snauwde wat en wees opzij. De man zette de laarzen daar neer en trad toen terug in de rij. Hij stond met smerige voetwindsels in de sneeuw. Zijn tenen staken er geel uit tevoorschijn en de man kromde ze verlegen.

Mücke inspecteerde vervolgens de anderen. Bij de vrouw vond hij een paar dikke bonthandschoenen en beval haar die bij de laarzen neer te leggen. De rode rok bekeek hij ook even. Die was heel en gemaakt van een goede stof. Steinbrenner grijnsde verstolen, maar Mücke zei de vrouw niet dat ze die moest uittrekken. Of hij was bang voor Rahe, die uit zijn raam de executie kon gadeslaan, of hij wist niet wat je aan die rok kon hebben. Hij trad achteruit.

De vrouw zei snel iets in het Russisch. ‘Vraagt u wat ze nog wil,’ zei luitenant Müller. Hij zag bleek, het was zijn eerste executie.

Mücke vroeg het de oude Rus.

‘Ze wil niets. Ze vervloekt jullie alleen maar.’

‘Wat?’ riep Müller, die er niets van verstaan had.

‘Ze vervloekt jullie,’ zei de oude Rus luider. ‘Ze vervloekt jullie en alle Duitsers die op Russische bodem staan! Zij vervloekt jullie kinderen. Ze wenst dat haar kinderen die van jullie nog eens zullen doodschieten zoals jullie nu ons doodschieten.’

‘De brutaliteit!’ Mücke staarde de vrouw aan.

‘Zij heeft twee kinderen,’ zei de oude man. ‘En ik heb drie zoons.’

‘Genoeg, Mücke!’ riep Müller nerveus. ‘Wij zijn geen pastoors. Geef acht!’

De troep gaf acht. Graeber voelde zijn geweer. Hij had zijn handschoenen weer uitgetrokken. Het koude staal zoog zich vast tegen zijn duim en wijsvinger. Naast hem stond Hirschland. Hij zag geel, maar hij stond onbeweeglijk stil. Graeber besloot op de Rus die het verst naar links stond te schieten. In het begin had hij in de lucht geschoten als hij voor een executie was opgeroepen, maar dat was voorbij. Daar deed je degenen die doodgeschoten werden geen genoegen mee. Anderen hadden dezelfde gedachte gehad als hij; het was weleens voorgekomen dat ze bijna allemaal met opzet misgeschoten hadden. De fusillade moest opnieuw en zo waren de gevangenen twee keer geëxecuteerd. Wel had een vrouw zich een keer voor hen op haar knieën geworpen toen ze niet getroffen was en hen met tranen in de ogen bedankt voor die één, twee minuten leven die ze daarmee had gewonnen. Hij dacht niet graag aan die vrouw terug. Zoiets kwam tegenwoordig ook niet meer voor.

‘Richten!’

Graeber keek via zijn vizier naar de Rus. De oude man met baard en blauwe ogen. Door het vizier werd het gezicht in twee helften gesneden. Graeber liet het wat zakken. Hij had de vorige keer iemand zijn onderkaak weggeschoten. De borst was veiliger. Hij zag dat de geweerloop van Hirschland hoger gericht was en dat hij over het hoofd heen wilde schieten.

‘Mücke let op je! Lager houden. Erlangs!’ mompelde hij. Hirschland liet de loop zakken. ‘Vuur!’ klonk het commando.

De Rus leek overeind te komen en Graeber tegemoet te komen. Het was net of hij breder was geworden, zoals mensen in een holle lachspiegel op de kermis. Hij werd breder en viel achterover.

De oude man was half in het graf geslingerd. Zijn voeten staken er nog uit. De beide anderen waren in elkaar gezakt op de plek waar ze hadden gestaan. De man zonder laarzen had op het laatste moment zijn handen omhooggestoken om zijn gezicht te beschutten. Ze hadden de Russen niet geboeid of geblinddoekt. Dat waren ze vergeten.

De vrouw was voorover gevallen. Ze was nog niet dood. Ze steunde op haar handen en staarde met geheven hoofd de troep soldaten aan. Steinbrenner trok een tevreden gezicht. Niemand had op haar gemikt, alleen hij. Ze was in haar buik geschoten. Steinbrenner was een heel goede schutter.

De oude Rus bracht nog een of ander geluid voort uit het graf; toen werd het stil. Alleen die vrouw lag daar nog half opgericht op de grond. Met haar brede gezicht staarde ze de soldaten aan en siste. De oude Rus was dood, niemand kon meer vertalen wat ze zei. Daar lag ze dan, steunend op haar armen als een grote bonte kikker die niet verder kon, naar hen te sissen zonder haar ogen ook maar een moment af te wenden. Ze leek nauwelijks nog in de gaten te hebben dat Mücke landerig van opzij op haar af kwam lopen. Ze bleef maar sissen en pas op het allerlaatste ogenblik zag ze de revolver. Ze trok haar hoofd opzij en beet Mücke in zijn hand. Mücke vloekte en sloeg haar met de linkervuist van bovenaf de onderkaak los. Toen de tanden het begaven, schoot hij haar in haar nek.

‘Verdomd prutserig geschoten,’ mopperde Müller. ‘Kunnen jullie niet mikken?’

‘Dat kwam door Hirschland, luitenant,’ rapporteerde Steinbrenner.

‘Dat kwam niet door Hirschland,’ zei Graeber.

‘Stilte!’ schreeuwde Mücke. ‘Wacht tot jullie wat gevraagd wordt.’

Hij keek naar Müller. Müller zag doodsbleek en verroerde zich niet. Mücke boog zich over de andere Russen. Hij zette bij een van de jongere mannen zijn revolver achter het oor en schoot. Het hoofd gaf een ruk en lag toen weer stil. Mücke stak zijn revolver weg en bekeek zijn hand. Hij haalde een zakdoek uit zijn zak en wikkelde die eromheen.

‘Laat er jodium op doen,’ zei Müller. ‘Waar is hier het hospitaal?’

‘In het derde huis rechts, luitenant.’

‘Gaat u daar dan direct even heen.’

Mücke ging. Müller keek naar de doden. De vrouw lag voorover op de natte grond. ‘Leg haar erin en schep het dicht,’ zei hij. Hij voelde zich plotseling zeer uit zijn humeur, zonder te weten waarom.

==

II

In de nacht werd het gerommel aan de horizon weer sterker. De hemel zag rood en het geflikker van het kanonvuur werd duidelijker. Het regiment was tien dagen geleden teruggehaald van het front en lag nu in ruststelling achter de linie. Maar de Russen kwamen dichterbij. Iedere dag schoof het front achteruit. Een nauwkeurige linie was niet meer aan te geven. De Russen waren in de aanval, maandenlang al. En maandenlang al trok het regiment zich terug.

==

Graeber werd wakker. Hij luisterde naar het gerommel en probeerde toen weer in te slapen, maar dat lukte hem niet. Even later trok hij zijn laarzen aan en ging naar buiten.

Het was een heldere nacht en niet koud. Van rechts, van achter het bos, klonk het geluid van explosies. Lichtgordijnen hingen als doorzichtige kwallen in de lucht en goten licht uit. Verderop zochten schijnwerpers naar vliegtuigen.

Hij bleef staan en keek omhoog. De hemel was zonder maan, maar vol sterren. Graeber lette daar niet op; hij zag alleen dat het een goede nacht was om te vliegen.

‘Mooie nacht voor verlofgangers,’ zei iemand naast hem. Het was Immermann. Die had wacht. Het regiment lag wel in ruststelling, maar de partizanen sijpelden overal door en daarom werden er ’s nachts wachten opgesteld.

‘Je bent te vroeg,’ zei Immermann. ‘Je hebt nog een halfuur de tijd tot de aflossing. Ga plat en slaap nog wat. Ik wek je wel. Op jouw leeftijd kun je toch altijd slapen. Hoe oud ben je, drieëntwintig?’

‘Ja.’

‘Dat bedoel ik.’

‘Ik ben niet moe.’

‘Verlofkoorts zeker?’ Immermann keek Graeber onderzoekend aan. ‘Wat een geluk! Verlof!’

‘Ik heb het nog niet. Er kan op het laatste ogenblik altijd nog wat tussenkomen. Dat is me al drie keer overkomen.’

‘Dat kan. Hoelang heb je er al recht op?’

‘Al negen maanden. Er kwam telkens iets tussen. De laatste keer een vleeswond die niet ernstig genoeg was om me transport naar het vaderland te bezorgen.’

‘Pech gehad – maar jij hebt er tenminste recht op. Ik niet. Politiek onbetrouwbaar, geen andere kans dan als held. Kanonnenvoer en mest voor het duizendjarige Rijk.’

Graeber keek even om.

Immermann lachte. ‘De Duitse blik! Wees maar niet bang, iedereen maft. Steinbrenner ook.’

‘Daar dacht ik helemaal niet aan,’ antwoordde Graeber geraakt, hoewel hij daar wel degelijk aan dacht.

‘Des te erger.’ Immermann lachte weer. ‘Het zit er al zo ingebakken dat je het niet eens meer merkt. Grappig, dat juist de verklikkers zo hoog opgeklommen zijn in ons heroïsche tijdperk, als paddenstoelen in de regen! Dat zou je eigenlijk aan het denken moeten zetten, vind je niet?’

Graeber aarzelde even. ‘Als je alles beter wist, keek je wel wat beter uit voor Steinbrenner,’ zei hij ten slotte.

‘Ik heb maling aan Steinbrenner. Hij kan me nog minder maken dan jullie. Juist omdat ik onvoorzichtig ben. Voor iemand als ik is dat een teken van eerlijkheid. Van te veel kwispelstaarten zouden de bazen alleen maar argwaan krijgen. Een oude regel voor voormalige partijleden om onverdacht te blijven. Of dacht jij er soms anders over?’

Graeber blies in zijn handen. ‘Koud,’ zei hij.

Hij had geen zin om in een politiek gesprek te belanden. Het was beter om nooit ergens op in te gaan. Hij wilde zijn verlof hebben, daar ging het alleen maar om, en hij wilde het niet verspelen. Immermann had gelijk: wantrouwen was de meest verbreide eigenschap in het Derde Rijk. Je was bijna nergens volkomen veilig. En als je je niet veilig voelde, kon je beter je mond houden.

‘Wanneer ben jij voor het laatst thuis geweest?’ vroeg Immermann.

‘Ongeveer twee jaar geleden.’

‘Dat is verdomd lang geleden. Dan zul je staan te kijken!’

Graeber gaf geen antwoord.

‘Staan te kijken,’ herhaalde Immermann. ‘Wat er allemaal veranderd is!’

‘Wat kan er dan allemaal veranderd zijn?’

‘O, van alles. Je zult het wel zien.’

Graeber voelde even een scherpe steek van angst in zijn maag. Dat kende hij; af en toe had hij dat, plotseling en zonder bijzondere aanleiding. Het was geen wonder in een wereld waarin zo lang al niets meer zeker was.

‘Hoe weet je dat?’ vroeg hij. ‘Je bent toch zelf niet met verlof geweest?’

‘Nee, maar toch weet ik het. In de strafcompagnie hoor je meer dan hier.’

Graeber stond op. Waarom was hij toch naar buiten gegaan? Hij had geen zin om te praten. Hij had alleen willen zijn. Was hij nou maar gewoon alvast weg! Het was als een idee-fixe. Hij wilde alleen zijn, een paar weken alleen, alleen en nadenken, verder niets. Er was zoveel waarover hij wilde nadenken. Niet hier – daarginds, thuis, alleen, ver van de oorlog.

‘Tijd voor de aflossing,’ zei hij. ‘Ik haal mijn spullen en wek Sauer.’

==

Het gerommel ging de hele nacht door. Het gerommel en het geflikker aan de horizon. Graeber staarde ernaar. De Russen – in het najaar van 1941 had de Führer verklaard dat ze verslagen waren, en daar had het ook naar uitgezien. In het najaar van 1942 had hij het nog eens verklaard en het had er altijd nog naar uitgezien. Maar vervolgens was de onverklaarbare tijd voor Moskou en Stalingrad gekomen. Plotseling werd er helemaal geen vordering meer gemaakt. Het leek wel of de boel betoverd was. En opeens hadden de Russen weer artillerie gehad. Het gerommel aan de horizon was begonnen, het had alle redevoeringen van de Führer onderuitgehaald, het was niet meer opgehouden en daarna had het de Duitse divisies voor zich uit gedreven, de weg terug. Ze hadden het niet begrepen, maar plotseling was het gerucht opgedoken dat hele legercorpsen afgesneden waren en zich hadden overgegeven, en het duurde niet lang of iedereen wist dat de overwinningen in vluchten waren veranderd. Vluchten, net als in Afrika, toen Caïro al zo dichtbij was geweest.

Graeber liep de weg om het dorp af. Het maanloze licht verschoof alle perspectieven. De sneeuw ving het van ergens vandaan op en kaatste het verstrooid terug. Huizen leken verderaf, bossen leken dichterbij dan ze waren. Het rook naar het vreemde en gevaar. Zomer 1940 in Frankrijk. De wandeltocht naar Parijs. Het gehuil van de stuka’s boven een land in verwarring. Wegen verstopt met vluchtelingen en een uiteenvallend leger. Junizomer, velden, bossen, de opmars door een ongehavend landschap, en daarna de stad met haar zilveren licht, de straten en cafés, die zich zonder een enkel schot openstelde. Had hij toen nagedacht? Was hij verontrust geweest? Nee. Alles leek te kloppen. Duitsland, dat door oorlogszuchtige vijanden was aangevallen, had zich teweergesteld, dat was alles. Dat de vijand zo slecht voorbereid was geweest, dat ze geen tegenstand kon bieden, leek hem daarmee volstrekt niet in tegenspraak.

En later, in Afrika, in de periode van de grote opmars, in de woestijnnachten vol sterren en tankgeratel, had hij toen nagedacht? Nee – zelfs niet op de terugtocht. Het was nu eenmaal Afrika geweest, vreemd land, de Middellandse Zee lag ertussen, en dan kwam Frankrijk en dan pas Duitsland. Wat viel er na te denken, zelfs als het verloren ging? Je kon niet overal winnen.

Daarna was echter Rusland gekomen. Rusland en de nederlaag en de vlucht. En nu lag er geen zee meer tussenin; de terugtocht ging naar Duitsland. Het waren ook niet een paar corpsen die verslagen waren, zoals in Afrika – het hele Duitse leger ging terug. Toen was hij plotseling begonnen na te denken. Hij en vele anderen. Dat was gemakkelijk en goedkoop. Zolang er gewonnen werd, was alles in orde geweest, en wat niet in orde was, daar keek je overheen of vergoelijkte je met het grote doel. Met wat voor doel? Had het niet altijd twee kanten gehad? En was één daarvan niet altijd duister en onmenselijk geweest? Waarom had hij dat niet eerder ingezien? Maar had hij het werkelijk niet ingezien? Had hij niet vaak genoeg twijfel en weerzin gevoeld en die altijd maar weer verjaagd?

Hij hoorde Sauer hoesten en liep om een paar resten van hutten heen om bij hem te komen. Sauer wees naar het noorden. Een machtig smeulend vuur trilde aan de horizon. Er waren ontploffingen te horen en vlammenstralen te zien.

‘Zitten die Russen daar nou ook al?’ vroeg Graeber.

Sauer schudde zijn hoofd. ‘Nee. Dat zijn onze pioniers. Die zijn bezig de boel daar kort en klein te slaan.’

‘Met andere woorden, we gaan nog verder achteruit.’

‘Wat dacht je dan?’

Ze luisterden zwijgend. ‘Ik heb al lang geen heel huis meer gezien,’ zei Sauer na een tijdje.

Graeber wees op de woning van Rahe. ‘Dat is toch nog tamelijk heel.’

‘Noem je dat heel? Met die gaten van machinegeweren erin en dat verbrande dak en die ingestorte stal?’ Sauer blies luid zijn adem in de lucht. ‘Een hele straat heb ik in geen eeuwigheid meer gezien.’

‘Ik ook niet.’

‘Jij zult er nu toch gauw een paar zien. Thuis.’

‘Ja, godzijdank wel.’

Sauer tuurde naar de vuurschijn. ‘Soms, als je zo ziet wat we in Rusland hebben verwoest, slaat je de schrik om je hart. Wat denk je dat ze met ons zullen doen als ze ooit bij ons aan de grens komen? Heb jij daar weleens over nagedacht?’

‘Nee.’

‘Ik wel. Ik heb een boerderij in Oost-Pruisen. Ik weet nog hoe we in 1914 moesten vluchten toen de Russen kwamen. Ik was toen tien jaar.’

‘Het is nog ver tot aan de grens.’

‘Dat ligt eraan. Zoiets kan verdomd gauw gaan. Herinner je je niet hoe vlug we in het begin hier opgerukt zijn?’

‘Nee. Destijds zat ik in Afrika.’

Sauer keek weer naar het noorden. Daar doemde een muur van vuur op, gevolgd door een aantal zware explosies. ‘Zie je wel wat we daar uitvoeren? Denk je eens in dat de Russen ooit bij ons hetzelfde doen – wat zou er dan overeind blijven?’

‘Niet meer dan hier.’

‘Dat is nou precies wat ik bedoel! Als we verder terugtrekken, gaan we dat meemaken.’

‘Ze zijn nog niet aan de grens. Je hebt toch zeker eergisteren die politieke voordracht wel gehoord waar we heen moesten? Volgens die uitleg verkorten we onze frontlijnen om onze nieuwe geheime wapens in een gunstige aanvalspositie te brengen.’

‘Ach, onzin! Wie gelooft dat nou nog? Waarom zijn we dan eerst zo ver vooruit getrokken? Ik zal je eens wat zeggen. Als we aan onze grens komen, dan moeten we vrede sluiten. Er zit niets anders op.’

‘Waarom?’

‘Man, wat is dat nu voor domme vraag! Zodat zij niet hetzelfde met ons doen als wij met hen natuurlijk. Begrijp je dat dan niet?’

‘Jawel. Maar als ze nu eens geen vrede willen sluiten?’

‘Wie niet?’

‘De Russen.’

Sauer staarde Graeber aan. ‘Dat moeten ze toch zeker! Wij bieden die aan en zij moeten die wel aannemen. Vrede is vrede! Daarmee is de oorlog voorbij en zijn wij gered.’

‘Die hoeven ze alleen maar aan te nemen als wij ons onvoorwaardelijk overgeven. Dan bezetten ze heel Duitsland en dan ben je je boerderij ook kwijt. Daar had je toch wel aan gedacht, of niet?’

Sauer stond een ogenblik bedremmeld te kijken. ‘Natuurlijk heb ik daaraan gedacht,’ antwoordde hij toen. ‘Maar toch is dat niet hetzelfde – ze mogen toch niets meer verwoesten als het vrede is.’ Hij kneep zijn ogen samen en was plotseling een slimme boer. ‘Op die manier blijft bij ons alles heel. Alleen bij de anderen is de boel kapot. En tenslotte moeten ze er op een gegeven moment toch weer uit. Zal ik je eens wat zeggen? Op die manier winnen we de oorlog zelfs nog. Zelfs als we hem verliezen.’

Graeber gaf geen antwoord. Waarom sta ik toch weer te praten? dacht hij. Ik wilde me toch nergens mee bemoeien. Praten dient nergens toe. Wat was er in die jaren niet allemaal bepraat en doodgepraat? Elk geloof. Praten was doelloos en gevaarlijk. En dat andere, dat geluidloos en langzaam nadergeslopen was, dat was veel te groot en te vaag en duister bovendien. Er werd over de dienst gepraat, over het vreten en over de kou. Niet over dat andere. Daarover niet en niet over de doden.

==

Hij liep de weg door het dorp terug. Er waren planken en houtplaten over de wegen gegooid om een baan door de smeltende sneeuw te creëren. De planken bewogen als je eroverheen liep en het was moeilijk om er niet af te glijden; niets lag meer vast, daaronder.

Hij kwam langs de kerk. Die was klein en kapotgeschoten, en luitenant Reicke lag erin. De deur stond open. ’s Avonds hadden ze nog twee dode soldaten gevonden en Rahe had bevolen dat ze alle drie de volgende ochtend met militaire eer begraven moesten worden. Een van hen, een korporaal, hadden ze niet kunnen identificeren. Zijn gezicht was weggevreten en hij droeg geen herkenningsplaatje. Zijn buik was ook opengereten en de lever was eruit. Vossen waarschijnlijk, of ratten. Hoe ze bij hem waren gekomen, was een raadsel.

Graeber ging de kerk binnen. Die rook naar salpeter, verrotting en lijken. Hij scheen met zijn zaklantaarn in de hoeken. In een ervan stonden twee kapotte heiligenbeelden en daarnaast lagen een paar verscheurde graanzakken, die erop duidden dat de ruimte onder de Sovjets waarschijnlijk als graanmagazijn had gediend. Een verroeste fiets zonder ketting en zonder banden stond ernaast in de binnengewaaide sneeuw. In het midden lagen de lijken op hun tentbanen. Ze lagen daar streng en afwijzend en alleen, en niets ging hun meer iets aan.

Graeber sloot de deur en liep verder om het dorp; schaduwen dwaalden om de ruïnes en zelfs het zwakke licht scheen verraderlijk. Hij klom de heuvel op, waar ze de graven hadden gemaakt. Dat van Reicke was verbreed om de twee dode soldaten samen met hem te kunnen begraven.

Hij hoorde het zachte gesijpel van het water dat in de kuil liep. De berg aarde glom zwakjes. Er stond een kruis met de namen tegenaan. Als iemand wilde, kon hij op die manier een paar dagen weten wie daaronder lag. Langer niet – het dorp zou spoedig weer slagveld worden.

Graeber keek vanaf de heuvel over het land. Het was kaal en troosteloos en bedrieglijk; het licht speelde een leugenachtig spel, het vergrootte en onttrok aan het gezicht, en niets was vertrouwd. Alles was vreemd en doortrokken van de koude eenzaamheid van het onbekende. Er was hier niets waaraan je je kon vasthouden; niets wat warmte gaf. Alles was eindeloos als het land. Grenzeloos en vreemd. Vreemd, vanbuiten en vanbinnen. Graeber huiverde. Dat was het. Zo stond het nu met hem.

Er viel een kluit van de uitgegraven berg aarde en hij hoorde hoe die met een dof geluid in de kuil terechtkwam. Zouden de wormen het overleefd hebben in die hardbevroren grond? Misschien wel als ze er diep genoeg ingekropen waren. Maar konden ze metersdiep blijven leven? En wat vonden ze daar om van te leven? Vanaf morgen zouden ze voorlopig genoeg hebben, als ze er nog waren.

Ze hadden genoeg gevonden in de laatste jaren, dacht hij. Overal waar wij geweest zijn, hebben ze rijkelijk kunnen vreten. Voor de wormen van Europa, Azië en Afrika vormden wij het gouden tijdperk. We hebben hun legers lijken nagelaten. Niet alleen soldatenvlees – ook vrouwenvlees, kindervlees en het halfrotte, aan stukken gebombardeerde vlees van grijsaards. Van alles genoeg. In de sagen van de wormen zullen wij generaties lang de goedgunstige goden van de overvloed zijn.

Hij draaide zich om. Doden – er waren te veel doden geweest. Eerst die van de anderen, hoofdzakelijk van de anderen – maar op den duur was de dood in steeds sterkere mate in de eigen gelederen doorgedrongen. De regimenten hadden voortdurend opnieuw moeten worden aangevuld; van de kameraden die er van het begin af aan bij waren geweest, waren er steeds meer gaan ontbreken, en langzamerhand was er nog maar een klein groepje over. Van de vroegere vrienden was er nog maar één hier – Fresenburg, de compagniecommandant van de vierde. De anderen waren dood of overgeplaatst of in het hospitaal of ongeschikt voor de krijgsdienst naar Duitsland, als ze geluk hadden gehad. Dat had er ooit heel anders uitgezien. En ook anders geheten.

Hij hoorde Sauers passen, hij luisterde hoe hij naar boven gelopen kwam. ‘Was er iets?’ vroeg hij.

‘Nee. Ik dacht even dat ik wat hoorde. Maar het waren alleen de ratten maar in die stal waar de Russen liggen.’

Sauer keek naar de heuvel waaronder de partizanen begraven lagen. ‘Die hier hebben tenminste nog een graf gekregen.’

‘Ja. Dat ze zelf gegraven hebben.’

Sauer spuugde op de grond. ‘Eigenlijk kun je die arme ploerten wel begrijpen. Het is immers hun eigen land dat wij kapotmaken.’

Graeber keek hem aan. ’s Nachts dacht een mens anders dan overdag, maar Sauer was een oude soldaat en niet overdreven weekhartig. ‘Hoe kom je daarbij?’ vroeg hij. ‘Omdat we aan het terugtrekken zijn?’

‘Natuurlijk. Stel je voor dat ze dat ook een keer met ons doen!’

Graeber zweeg even. Ik ben niet beter dan hij, dacht hij. Dat heb ik ook steeds maar uit mijn gedachten gebannen, zolang ik kon. ‘Vreemd dat je anderen pas begint te begrijpen als je zelf in je broek schijt,’ zei hij toen. ‘Als het je voor de wind gaat, dan komt het niet in je hoofd op, hè?’

‘Natuurlijk niet. Dat weet toch iedereen!’

‘Ja. Maar het staat nou niet bepaald mooi in je getuigschrift.’

‘Je getuigschrift? Wat kan je getuigschrift je nog schelen als je je eigen hachie moet zien te redden?’ Sauer nam Graeber op met een mengeling van verbazing en ergernis. ‘Wat jullie luitjes met je hogere opleiding toch allemaal bij mekaar prakkezeren! Wij tweeën zijn die oorlog niet begonnen en we zijn er niet aansprakelijk voor. Wij doen alleen maar onze plicht. En bevel is bevel, of niet soms?’

‘Ja,’ antwoordde Graeber vermoeid.

==

==

III

Het salvo verstikte snel in de grauwe watten van de reusachtige hemel. De kraaien die op de muren zaten, fladderden niet op. Ze antwoordden alleen met een paar schreeuwen, die luider leken dan de schoten. Ze waren aan ander lawaai gewend geraakt.

De drie tentbanen lagen half in het sneeuwwater. Die van de man zonder gezicht was dichtgebonden. Reicke lag in het midden. Ze hadden de doorweekte laars met de rest van de voet op de juiste plaats erbij gelegd; maar toen hij vanuit de kerk hiernaartoe werd gedragen, was hij verschoven en nu hing hij omlaag. Er was niemand die er nog verandering in wilde brengen. Het leek nu opeens of Reicke wat dieper de grond in wilde krabbelen.

Ze gooiden de natte aardkluiten erin. Toen het graf vol was, bleef er nog een hoop aarde over. Mücke keek Müller aan. ‘Moeten we het vaststampen?’

‘Wat?’

‘Vaststampen, luitenant. Het graf. Dan krijgen we de rest van de aarde er ook nog in en dan kunnen we er een paar stenen op leggen. Vanwege de vossen en wolven.’

‘Die kunnen er niet bij. Het graf is diep genoeg. En bovendien –’

Müller dacht dat de vossen en wolven in het vrije veld genoeg te vreten hadden zonder graven te hoeven openkrabben. ‘Onzin,’ zei hij. ‘Hoe kom je daarbij?’

‘Het is weleens voorgekomen.’

Mücke keek Müller aan zonder uitdrukking op zijn gezicht. Alweer zo’n knuppel die nergens het flauwste benul van heeft, dacht hij. Altijd worden de verkeerden officier. En de goeden vallen. Zoals Reicke.

Müller schudde zijn hoofd. ‘Maak van de rest maar een heuveltje,’ zei hij. ‘Dat staat netjes. En zet het kruis aan het hoofdeind.’

‘Jawel, luitenant.’

Müller liet de compagnie zich formeren en afmarcheren. Zijn commando’s klonken luider dan nodig. Hij had altijd het gevoel dat de oudere mannen hem niet serieus namen. Dat deden ze trouwens ook niet.

Sauer, Immermann en Graeber maakten een heuvel van de rest van de aarde.

‘Het kruis zal zo niet lang rechtop staan,’ zei Sauer. ‘De aarde is veel te los.’

‘Vast niet.’

‘Nog geen drie dagen.’

‘Ben je familie van Reicke?’ vroeg Immermann.

‘Hou je bek! Het was een goeie kerel. Wat weet jij ervan? Je hebt hem niet gekend in je strafcompagnie.’

Immermann lachte. ‘De strafcompagnie! Jij weet nooit eens wat anders te verzinnen, hè? Stomme dorpsidioot!’ Hij werd plotseling woedend. ‘Daar zaten heel wat betere lui dan jij.’

‘Zullen we het kruis er maar op zetten?’ vroeg Graeber.

Immermann keerde zich om. ‘Ach, onze verlofganger. Hij heeft haast!’

‘Dat kun jij niet zeggen, hè, dat je haast hebt?’ vroeg Sauer.

‘Ik krijg geen verlof, dat weet je heel goed, mestkever.’

‘Logisch. Want je zou niet terugkomen.’

‘Zou best eens kunnen van wel.’

Sauer spuugde op de grond.

Immermann lachte minachtend. ‘Misschien meldde ik me zelfs wel vrijwillig terug.’

‘Misschien ja. Bij jou weet immers niemand waar hij aan toe is. Je kunt zoveel zeggen. Wie weet wat je voor geheimen hebt.’

Sauer pakte het kruis. De langste lat was van onderen scherp gepunt. Hij zette het in de aarde en sloeg er een paar keer op met de brede kant van zijn schep. Het zonk een heel eind naar beneden. ‘Zie je,’ zei hij tegen Graeber, ‘dat blijft nog geen drie dagen staan.’

‘Drie dagen is lang genoeg,’ antwoordde Immermann. ‘Ik zal je eens een goede raad geven, Sauer. Binnen drie dagen is de sneeuw op het kerkhof zo ver gezakt dat je erbij kunt. Dan haal je daar een stenen kruis vandaan en zet je het hier neer. Dan heeft je onderdanige ziel rust.’

‘Een Russisch kruis?’

‘Waarom niet? God is internationaal. Of dat misschien ook al niet meer?’

Sauer draaide zich om. ‘Jij bent een grappenmaker, hè? Een echte internationale grappenmaker!’

‘Dat ben ik pas later geworden, Sauer. Vroeger was ik anders. En dat van dat kruis komt van jou. Dat heb je gisteren zelf voorgesteld.’

‘Gisteren! Gisteren! Toen dachten we dat het een Rus was, woordverdraaier die je bent!’

Graeber pakte zijn schop. ‘Ik ga,’ zei hij. ‘Hier zijn we wel klaar, toch?’

‘Ja hoor, verlofganger,’ antwoordde Immermann. ‘Ja hoor, brave mazzelpik! We zijn hier klaar.’

Graeber gaf geen antwoord. Zulke uitvallen waren niets nieuws. Hij liep de heuvel af.

==

De groep huisde in een kelder die licht kreeg door een gat in het dak. Onder dat gat zaten vier mannen op een houten plank skaat te spelen. Een paar anderen sliepen in de hoeken. Sauer zat een brief te schrijven. De kelder was groot en moest wel van een partijbons zijn geweest; hij was zelfs min of meer waterdicht.

Toen kwam Steinbrenner binnen. ‘Hebben jullie de laatste nieuwsberichten gehoord?’

‘De radio is stuk.’

‘Wat een zootje. Die hoort in orde te zijn.’

‘Maak hem dan in orde, jankerd,’ zei Immermann. ‘Degene die dat normaal deed, heeft al twee weken geen hoofd meer.’

‘Wat is er dan stuk aan?’

‘We hebben er geen batterijen meer voor,’ zei Berning.

‘Geen batterijen?’

‘Nee.’ Immermann grijnsde naar Steinbrenner. ‘Maar misschien werkt hij wel als je de draden in je neusgaten steekt – jouw kop zit toch altijd vol elektriciteit. Probeer het eens.’

Steinbrenner streek zijn haar naar achteren. ‘Je hebt nu eenmaal mensen die hun mond niet houden voor ze hem een keer behoorlijk gebrand hebben.’

‘Praat niet zo geheimzinnig, Max,’ gaf Immermann rustig ten antwoord. ‘Je hebt me nu al een paar keer aangegeven. Dat weet iedereen. Je bent een scherp jongetje. Dat is in je te prijzen. Helaas ben ik een voortreffelijk monteur en een goed machinegeweerschutter. Zo iemand hebben ze hier op het ogenblik nog meer nodig dan jou. Daarom heb je zo weinig succes. Hoe oud ben je eigenlijk?’

‘Hou je bek!’

‘Een jaar of twintig zeker, hè? Of pas negentien? Daarvoor heb je al een pracht van een leven achter je rug. Vijf, zes jaar lang heb je op Joden en volksverraders gejaagd. Alle respect! Toen ik twintig was, zat ik alleen maar achter de meisjes aan.’

‘Dat is wel te merken!’

‘Ja,’ antwoordde Immermann. ‘Dat is zeker te merken.’

Mücke verscheen bij de ingang. ‘Wat is hier nou weer aan de hand?’

Niemand gaf antwoord. Mücke vonden ze allemaal te onnozel.

‘Ik vroeg wat er aan de hand is!’

‘Niks, sergeant,’ zei Berning, die het dichtst bij hem zat. ‘Wij zaten zomaar wat te praten.’

Mücke keek naar Steinbrenner. ‘Is er wat gebeurd?’

‘De laatste nieuwsberichten zijn tien minuten geleden doorgekomen.’ Steinbrenner richtte zich op en keek in het rond. Niemand was nieuwsgierig. Alleen Graeber luisterde. De kaartspelers gingen rustig door met hun spel. Sauer keek niet op van zijn briefpapier. De slapers snurkten rustig verder.

‘Geef acht!’ riep Mücke. ‘Hebben jullie geen oren aan je kop? De laatste nieuwsberichten! Opgelet! Dit hoort tot de dienst!’

‘Jawel,’ antwoordde Immermann.

Mücke wierp hem een blik toe. Immermann keek beleefd en neutraal terug. De spelers legden de kaarten met de achterkant naar boven op de plank. Ze legden ze niet op een stapeltje. Zo verloren ze geen moment om door te kunnen spelen. Sauer keek half op van zijn brief.

Steinbrenner rekte zich uit. ‘Belangrijke berichten! Bekendgemaakt in Het uur van de natie. Er worden zware stakingen gemeld uit Amerika. De staalindustrie is platgelegd. Het merendeel van de munitiefabrieken staat stil. Sabotage in de vliegtuigindustrie. Overal demonstraties voor onmiddellijke vrede. De regering wankelt. Een ineenstorting kan elk ogenblik verwacht worden.’

Hij hield even pauze. Niemand gaf er antwoord op. De slapers waren wakker geworden en zaten zich te krabben. Door het gat in het dak drupte sneeuwwater in een emmer die ze daaronder hadden neergezet. Mücke haalde duidelijk hoorbaar adem.

‘Onze onderzeeboten blokkeren de hele Amerikaanse kust. Twee grote troepentransporten en drie vrachtschepen met oorlogsmaterieel zijn gisteren tot zinken gebracht; dat betekent alleen in deze week al 34.000 ton. Engeland verhongert in zijn ruïnes. Het verkeer overzee is door onze onderzeeërs overal onderbroken. Er zijn nieuwe geheime wapens gereedgemaakt, waaronder op afstand bestuurde bommen die onbemand naar Amerika en weer terug kunnen vliegen, zonder te hoeven landen. De Atlantische kust is in één reusachtige vesting herschapen. Als de vijand probeert een invasie uit te voeren, zullen we hem net als in 1940 de oceaan weer injagen. Heil Hitler!’

‘Heil Hitler,’ antwoordde de helft van de manschappen onverschillig.

De skaatspelers pakten hun kaarten weer op. Een kluit sneeuw viel met een plons in de emmer. ‘Hadden we maar een fatsoenlijk onderkomen,’ bromde Schneider, een krachtig gebouwde man met een korte rode baard.

‘Partijgenoot Steinbrenner,’ vroeg Immermann, ‘hebt u ook berichten over Rusland meegebracht?’

‘Waarom?’

‘Omdat wij hier zitten. Enkelen van ons stellen daar belang in. Onze kameraad Graeber bijvoorbeeld, de verlofganger.’

Steinbrenner weifelde, hij vertrouwde Immermann niet. Maar zijn partijgevoel kreeg de overhand. ‘De verkorting van het front is bijna voltooid,’ verklaarde hij. ‘De Russen zijn door hun reusachtige verliezen uitgeput. Nieuwe, uitgebreide stellingen voor de tegenaanval zijn in voorbereiding. De opmars van onze reservetroepen is voltooid. Ons tegenoffensief met de nieuwe wapens zal door niemand kunnen worden tegengehouden.’

Hij hief zijn hand op, die hij echter halverwege weer liet zakken zonder nogmaals ‘heil Hitler’ te zeggen. Rusland en Hitler, dat ging niet meer samen. Het viel moeilijk om over Rusland nog iets meeslepends te zeggen; iedereen zag maar al te goed wat er aan de hand was. Opeens maakte Steinbrenner de indruk van een schooljongen die nog snel even zijn examen probeert te redden. ‘Dit is natuurlijk lang niet alles. De belangrijkste berichten zijn strikt geheim. Die kunnen ook in het Uur van de natie niet worden bekendgemaakt. Maar zoveel is absoluut zeker: we zullen de vijand nog dit jaar vernietigend verslaan.’ Ietwat lusteloos keerde hij zich om om naar het volgende kwartier te gaan.

Mücke volgde hem. ‘Moet je die kontlikker zien,’ zei een van de slapers. Daarna liet hij zich weer neervallen en snurkte verder.

De skaatspelers gingen weer verder. ‘Vernietigend verslaan,’ zei Schneider. ‘We vernietigen ze tweemaal per jaar.’ Hij keek in zijn kaarten. ‘Ik zeg twintig.’

‘De Russen zijn geboren verraders,’ verklaarde Immermann. ‘Ze hebben zich in de Finse oorlog veel zwakker voorgedaan dan ze waren. Dat was een gemene bolsjewistische truc.’

Sauer hief zijn hoofd op. ‘Wil je eindelijk een keer je mond houden? Jij weet natuurlijk alles over die communisten, hè?’

‘Jazeker. Het waren een paar jaar geleden nog onze bondgenoten. En die uitspraak over Finland is van onze rijksmaarschalk Goering persoonlijk. Had je daar wat tegen?’

‘Kindertjes, hou nou eindelijk eens op met ruziemaken,’ zei iemand van aan de kant. ‘Wat mankeert jullie vandaag toch in vredesnaam?’

De stemming kalmeerde. Het enige geluid kwam van de kaarten die op de plank neerkletsen, en het druppende water. Graeber zat in elkaar gedoken op zijn plaats. Hij wist wat er aan de hand was. Zo was het altijd na fusillades en begrafenissen.

==

Laat in de middag kwamen er hele drommen gewonden aan. Voor een deel werden ze meteen weer doorgestuurd. Ze kwamen met hun bloederige verbanden uit de grauwwitte steppe en trokken de vale horizon van de andere zijde tegemoet. Het leek of ze nooit ergens een hospitaal zouden vinden en ergens in de grauwwitte eindeloosheid ondergingen. De meesten zwegen. Iedereen had honger.

Voor de overigen, die niet konden lopen en voor wie er geen hospitaalwagen meer was, werd in de kerk een noodhospitaal ingericht. Het kapotgeschoten dak werd gedicht en een doodvermoeide dokter kwam met twee hospitaalsoldaten en begon te opereren. De deur stond open zolang het nog niet donker was en de brancards werden in- en uitgedragen. Het witte licht boven de operatietafel stond als een verlichte tent in de gouden schemering van de kerkruimte. In de hoek lagen de resten van de twee heiligenbeelden. Maria hield haar armen uitgestrekt; handen had ze niet meer. Bij Christus ontbraken de benen, het leek of ze een geamputeerde hadden gekruisigd. De gewonden schreeuwden niet vaak. De dokter beschikte nog over verdovingsmiddelen. Er stond water te koken in ketels en vernikkelde schalen. De afgezette ledematen vulden allengs de zinken badkuip uit het huis van de compagniecommandant. Er kwam een hond ergens vandaan opduiken. Hij bleef in de buurt van de deur en telkens als hij verjaagd werd, kwam hij weer terug.

‘Waar zou die vandaan komen?’ vroeg Graeber. Hij stond met Fresenburg vlak bij het huis waarin in de tsarentijd de pope gewoond had.

Fresenbrug bekeek het ruwharige dier, dat trilde en zijn kop ver naar voren strekte. ‘Waarschijnlijk uit de bossen.’

‘Wat moet hij in de bossen? Daar is toch niks te vreten voor hem.’

‘Zeker wel, genoeg. En niet alleen in de bossen, maar overal.’

Ze kwamen dichterbij. De hond draaide waakzaam zijn kop om, klaar om te vluchten. Ze bleven allebei staan.

De hond stond hoog op de poten en was mager met grijs-roodachtig haar en een lange, smalle kop. ‘Dat is geen melkboerenhond,’ zei Fresenburg. ‘Dat is een prima hond.’

Hij klakte zachtjes met de tong. Het dier spitste zijn oren. Fresenburg klakte nog eens en praatte tegen hem.

‘Denk je dat hij hier op eten wacht?’ vroeg Graeber.

Fresenburg schudde het hoofd. ‘Vreten is er buiten genoeg. Daar komt hij niet voor. Hier is licht en tenminste iets van een thuis. Ik denk dat hij gezelschap zoekt.’

Er werd een baar naar buiten gedragen. Er lag iemand op die bij het opereren gestorven was. De hond sprong een paar meter achteruit. Hij sprong zonder enige inspanning, alsof een zachte veer hem wegschoot. Toen bleef hij staan en keek Fresenburg aan. Die bleef tegen het dier praten terwijl hij behoedzaam een stap in zijn richting maakte. De hond was op zijn hoede en sprong meteen achteruit, maar bleef vervolgens toch weer staan en kwispelde nauwelijks merkbaar een paar keer met zijn staart.

‘Hij is bang,’ zei Graeber.

‘Ja, natuurlijk. Maar het is een prima hond.’

‘En een mensenvreter.’

Fresenburg draaide zich om. ‘Dat zijn we allemaal.’

‘Waarom?’

‘Dat zijn we. En we denken toch goed te zijn, net als die daar. En we zoeken net als hij naar een beetje warmte, licht en vriendschap.’

Fresenburg glimlachte met de ene kant van zijn gezicht. De andere kant was door een breed litteken vrijwel onbeweeglijk. Die helft leek wel dood en Graeber vond het altijd eigenaardig om te zien hoe dat lachje wegstierf tegen die barrière in zijn gezicht. Het leek niet iets toevalligs te zijn.

‘Wij zijn niet anders dan andere mensen. Het is oorlog, dat is alles.’

Fresenburg schudde zijn hoofd en klopte met zijn wandelstok de sneeuw van zijn slobkousen. ‘Nee, Ernst. We zijn onze maatstaven kwijt. Ze hebben ons tien jaar lang van de wereld geïsoleerd – geïsoleerd in een ontzettende, ten hemel schreiende, onmenselijke en belachelijke hoogmoed. Ze hebben ons tot herrenvolk verklaard, voor welk de andere volkeren als slaven moeten dienen.’ Hij lachte bitter. ‘Herrenvolk – gehoorzamen aan iedere stomkop, iedere charlatan, ieder commando, wat heeft dat met herrenvolk te maken? Dit hier is het antwoord. En het raakt, zoals altijd, meer de onschuldigen dan de schuldigen.’

Graeber staarde hem aan. Fresenburg was de enige hier die hij werkelijk volkomen vertrouwde. Ze kwamen allebei uit dezelfde stad en ze kenden elkaar al heel lang. ‘Als je dat allemaal weet,’ zei hij eindelijk, ‘waarom ben je dan hier?’

‘Waarom ik hier ben? In plaats van in een concentratiekamp te zitten? Of wegens dienstweigering doodgeschoten te zijn?’

‘Zo bedoel ik het niet. Maar was je in 1939 niet al te oud om opgeroepen te worden? Waarom heb je je dan vrijwillig gemeld?’

‘Ik was indertijd zeker te oud. Maar dat is intussen veranderd. Nu nemen ze al oudere jaren dan het mijne. Maar daar gaat het niet om. Dat is geen excuus. Dat je hier bent, lost ook niets op. We hebben ons dat zelf allemaal maar aangepraat destijds, dat we het vaderland niet in de steek wilden laten als het in oorlog was, ongeacht wat er aan de hand was, wie schuld had en wie begonnen was. Dat was maar een uitvlucht. Precies als dat vroegere, dat je alleen maar meedeed om erger te voorkomen, dat was ook maar een uitvlucht, voor jezelf. En niks anders!’ Hij sloeg heftig met zijn stok in de sneeuw. De hond sprong geluidloos weg, achter de kerk. ‘We hebben God verzocht, Ernst – begrijp je dat?’

‘Nee,’ gaf Graeber antwoord. Hij wilde het niet begrijpen.

Fresenburg zei een tijdje niets. ‘Je kunt het niet begrijpen,’ zei hij daarop kalmer. ‘Je bent te jong. Jij kent niet veel anders dan deze apendans van hysterie en oorlog. Maar ik had al een keer een oorlog meegemaakt. En ik heb de tijd daartussen gekend.’ Weer glimlachte hij; de ene helft van zijn gezicht lachte en de andere bleef star. Die glimlach kabbelde tegen de andere helft als een vermoeide golf, maar kon hem niet overwinnen. ‘Ik wilde dat ik operazanger was,’ zei hij. ‘Een tenor zonder hersens en met een overtuigende stem. Of dat ik oud was. Of een kind. Nee, geen kind. Met het oog op wat nog komt. De oorlog is verloren, dat weet je in ieder geval wel, toch?’

‘Nee.’

‘Iedere generaal met verantwoordelijkheidsgevoel had allang opgegeven. Wij vechten hier voor niets. Voor niets,’ herhaalde hij. ‘Niet eens voor draaglijke vredesvoorwaarden.’ Hij hief zijn hand op tegen de donkerder wordende horizon. ‘Met ons onderhandelen ze niet meer. Wij hebben huisgehouden als Attila en Dzjengis Khan. Wij hebben ieder verdrag verbroken en de menselijke wet verkracht. Wij hebben –’

‘Dat heeft de SS gedaan,’ zei Graeber vertwijfeld. Hij was naar Fresenburg toe gegaan omdat hij Immermann, Sauer en Steinbrenner wilde ontlopen; hij had met hem willen praten over de oude, vredige stad aan de rivier, over de lindelanen en over zijn jeugd – maar nu was het allemaal nog veel erger dan eerst. Het leek de laatste dagen of de duvel ermee speelde. Van de anderen had hij geen hulp verwacht; maar wel van Fresenburg, die hij in de chaos van de terugtocht lang niet meer had gezien – en nu hoorde hij juist van hem wat hij zo lang niet had willen toegeven, waarover hij juist thuis pas had willen nadenken, waarvoor hij het meest vreesde.

‘De SS,’ antwoordde Fresenburg verachtelijk. ‘Alleen voor die lui vechten we nu nog. Voor de SS, de Gestapo, voor die leugenaars en zwendelaars, die fanatici, die moordenaars en gekken – dat ze nog een jaartje langer aan het roer kunnen blijven – en voor niets anders. De oorlog is allang verloren.’

==

Het was donkerder geworden. De deuren van de kerk werden gesloten, zodat er geen licht meer naar buiten scheen. Er waren donkere gestalten bij de venstergaten te zien, die er dekens voor hingen. Ook de kelderingangen en de schuilplaatsen werden afgesloten. Fresenburg stond ernaar te kijken. ‘Mollen zijn we geworden. Ook in onze verdoemde ziel. Heerlijk, zo ver als we het hebben gebracht.’

Graeber haalde een aangebroken pakje sigaretten uit zijn jaszak en hield het hem voor. Fresenburg bedankte.

‘Rook zelf maar op. Of neem ze mee. Ik heb er genoeg.’

Graeber schudde zijn hoofd. ‘Neem toch –’

Fresenburg glimlachte vluchtig en pakte een sigaret. ‘Wanneer ga je?’

‘Weet ik niet. Mijn verlof is nog niet ingewilligd.’ Graeber zoog de rook diep in en blies hem uit. Het was heerlijk om sigaretten te hebben. Meestal nog beter dan vrienden. Van sigaretten raakte je tenminste niet van de kook. Ze waren stom en goed.

‘Ik weet het niet,’ zei hij. ‘Ik weet al een tijdje helemaal niets meer. Vroeger was alles duidelijk en nu is alles in de war. Ik wil in slaap vallen en in een andere tijd wakker worden. Maar zo makkelijk wordt het een mens niet gemaakt. Ik ben verrekt laat begonnen na te denken. Daar ben ik helemaal niet trots op.’

Fresenburg wreef met de rug van zijn hand over het litteken in zijn gezicht. ‘Trek het je niet zo aan. De afgelopen tien jaar hebben ze onze oren zo vol getoeterd met propaganda dat het moeilijk was nog iets anders te horen. En vooral wat zich niet met veel lawaai aandient. Je twijfel en je geweten. Herinner je je Pohlmann nog?’

‘Dat was onze leraar geschiedenis en godsdienst.’

‘Als je thuis bent, moet je hem eens opzoeken. Misschien leeft hij nog. Doe hem dan de groeten van mij.’

‘Waarom zou hij niet meer leven? Hij is toch geen soldaat.’

‘Nee.’

‘Dan leeft hij vast nog. Hij kan niet ouder dan vijfenzestig zijn.’

‘Doe hem de groeten van me.’

‘Ja.’

‘Nu moet ik gaan. Hou je goed. We zullen elkaar wel niet meer zien.’

‘In elk geval niet voor ik terugkom. Dat duurt niet zo lang. Drie weken maar.’

‘Ja, dat is ook zo. Dus... hou je goed.’

‘Jij ook.’

Fresenburg liep weg door de sneeuw, naar zijn compagnie, die in het volgende verwoeste dorp lag. Graeber keek hem na tot hij in de schemering verdwenen was. Toen liep hij terug. Voor de kerk zag hij de donkere schaduw van de hond. De deur ging open en een smalle streep licht viel een ogenblik naar buiten. Ze hadden tentbanen voor de ingang opgehangen. Dat beetje licht gaf iets warms en het voelde even bijna als thuis, als je niet wist waarvoor het er hing. Hij liep op de hond toe. Het dier sprong weg en Graeber zag de twee beschadigde heiligenbeelden uit de kerk buiten in de sneeuw staan. De kapotte fiets lag ernaast. Ze waren naar buiten gebracht; binnen was alle ruimte hard nodig. Hij liep door in de richting van de kelder waar zijn peloton huisde. Een vaal avondrood hing achter de ruïnes. Een klein eindje van de kerk af lagen lijken. In de smeltende sneeuw waren nog drie oude lijken gevonden, uit oktober. Ze waren week en zagen er al half als aarde uit. Ernaast lagen degenen die die middag pas in de kerk waren gestorven. Ze waren nog bleek en vijandig en vreemd en nog niet tot berusting gekomen.

IV

Ze werden wakker. De hele kelder trilde. Hun oren dreunden. Overal viel modder naar beneden. Het afweergeschut achter het dorp raasde.

‘Eruit!’ riep iemand van de nieuwe reservetroepen. ‘Kalmte! Geen licht maken!’

‘Weg uit deze rattenval!’

‘Idioot! Waar wil je naartoe? Kalmte! Verdomd, het lijkt wel of jullie allemaal nog rekruten zijn!’

Een doffe slag deed de kelder nogmaals op zijn grondvesten trillen. Ergens in het donker kwam iets naar beneden. Er volgde een gekletter en gesplinter van stenen, modder en hout. Vale bliksemschichten flitsten door het gat in het dak.

‘Er liggen er een paar onder!’

‘Kalmte! Dat was alleen maar een stuk muur.’

‘Eruit! Voor ze ons hier begraven!’